Endecja w Lublinie

okl dobrowolski 3.jpg

Praca Rafała Dobrowolskiego zatytułowana „Obóz narodowy w województwie lubelskim w latach 1928-1939” stanowi kolejną publikację poświęconą działalności narodowców na opisywanym terenie. Autor ma już w swoim dorobku pracę pt. „Akademicka młodzież obozu narodowego w Lublinie w latach 1919-1939” (Toruń 2006).

W najnowszej książce kontynuuje badania rozpoczęte m.in. przez Ewę Maj, autorkę pracy „Narodowa Demokracja w województwie lubelskim w latach 1918-1928” (Lublin 2002) oraz Marka Czyrkę, autora pracy „Ratusz zatrzymany w czasie. Narodowcy we władzach Lublina w latach 1918-1939” (Szczecin 2008).

Jak czytamy w podsumowaniu pracy: „Województwo lubelskie z powodu struktury społecznej i narodowościowo-wyznaniowej nie było najlepszym terenem dla działalności formacji narodowej. Silne wpływy na Lubelszczyźnie posiadał radykalny ruch ludowy, a także socjaliści i komuniści. Drugą przyczyną tego stanu rzeczy był wyższy, w porównaniu z innymi województwami, odsetek ludności niepolskiej, zwłaszcza żydowskiej, a także należącej do wschodnich narodów słowiańskich. Jednak silne zaangażowanie ludzi Narodowej Demokracji w życie społeczno-polityczne owocowało, mimo wielu trudności, zdobyciem pozycji jednej z głównych frakcji politycznych na Lubelszczyźnie (...) Charakteryzując ludzi Narodowej Demokracji na Lubelszczyźnie należy zauważyć, iż dominował wśród nich typ działacza-społecznika, brakowało natomiast osób z zacięciem ideowo-twórczym, teoretyków politycznych. Jedynie nieliczni prowadzili własną działalność publicystyczną, w większości przypadków ograniczano się do przyswajania dorobku wybitnych ideologów obozu narodowego oraz do prowadzenia polemiki z miejscowymi przeciwnikami politycznymi”.

Poza opisem działań w ramach Obozu Wielkiej Polski oraz powołanego do życia w październiku 1928 r. Stronnictwa Narodowego autor opisuje także funkcjonowanie organizacji satelickich, takich jak Narodowa Organizacja Kobiet, Młodzież Wszechpolska, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Towarzystwo „Rozwój”, Zjednoczenie Zawodowe „Praca Polska” oraz licznych stowarzyszeń o charakterze gospodarczym, handlowym i kombatanckich. Do czołowych działaczy na terenie województwa należeli m.in. Zbigniew Stypułkowski, Edward Rettinger, Stanisław Kuczewski, Leon Płaczkiewicz, Czesław Borer i Wit Klonowiecki. Wśród reprezentantów młodzieży narodowej wymienić zaś należy m.in.: Ludwika Christiansa, Antoniego Derynga, Czesława Dmowskiego, Stanisława Bardzika. Naczelnym organem prasowym lubelskiej endecji był dziennik „Głos Lubelski” kierowany w opisywanym okresie kolejno przez Stanisława Borowskiego i Brunona Morzyckiego. Oprócz „Głosu” w województwie lubelskim ukazywały się także m.in. „ABC Lubelskie”, „Podlasiak” i „Przyjaciel Podlasia”. Poza działalnością struktur OWP i SN autor opisuje także funkcjonowanie organizacji secesyjnych takich jak Obóz Narodowo-Radykalny, Związek Młodych Narodowców oraz Ruch Narodowo-Państwowy. Dobrowolski podkreśla przy tym, że rozłamy w łonie obozu narodowego nie zachwiały dominującą pozycją SN w województwie.

Dzięki najnowszej publikacji R. Dobrowolskiego z pełną odpowiedzialnością należy stwierdzić, że spośród wszystkich przedwojennych województw to właśnie w odniesieniu do lubelskiego posiadamy najpełniejsze informacje na temat działalności Narodowej Demokracji. Praca oparta została na szerokiej kwerendzie źródłowej i archiwalnej i stanowi przez to prawdziwą kopalnię wiedzy na temat struktur obozu narodowego na Lubelszczyźnie i w samym Lublinie (na badaczy dziejów endecji czekają wciąż takie miasta jak Poznań, Toruń, Bydgoszcz, Warszawa, Kraków, Białystok, Lwów i Wilno). Pewnym mankamentem pracy jest jedynie brak indeksu osobowego.

Maciej Motas
Rafał Dobrowolski, „Obóz narodowy w województwie lubelskim w latach 1928-1939”, Dom Wydawniczy „Ostoja”, Krzeszowice 2014, ss. 553.

Myśl Polska, nr 49-50 (7-14.12.2014)