Jan Kasprowicz – piewca Kujaw

Jan_Kasprowicz.jpg
Jan Kasprowicz urodził się w dniu 12 grudnia 1860 roku we wsi Szymborze, niedaleko Inowrocławia. Był synem ubogiego chłopa kujawskiego Piotra Kasprowicza i jego żony Józefy z Kloftów. Jego ojciec nie potrafił czytać ani pisać. Janek był najstarszym z czternaściorga rodzeństwa.

W domu panowała bieda, więc od najmłodszych lat spoczywał na nim trud pomagania licznej rodzinie. Poeta często opisywał swoje trudne dzieciństwo. Echo tamtych dni odnajdziemy między innymi w następujących strofach:

Pierwsze lata, kiedy się pobrali,
Szczęście kwitło jak w polu makówki,
Mieli chatę, szkapsko i dwie krówki,
Byli młodzi – siali i sprzątali...
Ale potem – niech się Bóg pożali...
Ciężkie zimy i ciężkie przednówki
I w pierzynie wciąż liczniejsze główki

Już na początku edukacji, dzięki niepospolitym zdolnościom, zwrócił na siebie uwagę nauczyciela Dybały-Dybalskiego i za jego wstawiennictwem oraz przy pomocy innych protektorów mógł się dalej kształcić w pobliskim Inowrocławiu. Z tamtego okresu pochodzi jeden z jego pierwszych utworów pt. „Bądź Polką”. Wiersz był zadedykowany Pelagii, przyjaciółce Janka, córce Andrzeja Dybalskiego.

Ciężkie lata głodu, zimna i nędzy nie potrafiły przygasić w chłopcu wrodzonej miłości do piękna, poezji, rodzimej ziemi oraz chęci do zdobywania wiedzy. Przykładem tej pasji są słowa wierszy plastycznie opisujące urodę przyrody:

Zwykle się kładę z kurami,
A ze skowronkiem się budzę,
Ażeby oczy wykąpać
W złocistej słonecznej strudze.

Wychodzę sobie w koszuli
I na bosaka na ganek
I, pasek ściągając na spodniach,
Patrzę, jak wstaje poranek.

Co tchu się ubieram, na stole
Stawiam bukiecik sasanek,
Świąteczne wnieść każę śniadanie,
Za chwilę uściskam "poranek".

Mimo wielu przeciwności młody Kasprowicz kształcił się w gimnazjach w Inowrocławiu, Poznaniu, Opolu, Raciborzu. Był przenoszony do kolejnych szkół przymusowo przez pruskie władze, które dyskryminowały go za działalność w tajnych polskich organizacjach. Z niemałym trudem przebrnął do matury w 1884 roku. Egzamin dojrzałości zdał w poznańskim gimnazjum Marii Magdaleny. Dalsze losy zawiodły go na studia do Lipska i Wrocławia. Dojrzałe lata życia spędził w Zakopanem. Nie zapomniał jednak nigdy o swoich korzeniach.

Twórczość poetycką rozpoczął stosunkowo wcześnie, jeszcze w czasach szkolnych, ale pierwsze poważne utwory stworzył w okresie studiów uniwersyteckich („Z chałupy” – 1887). Za jego debiut poetycki uważa się „Poezje” z roku 1889, które rozpoczęły cykl kolejnych publikacji wydawanych w następnych latach.

Kasprowicz był cenionym poetą, którego często porównywano do wieszczów narodowych, chociaż jego poezja odległa była od tematyki narodowo - wyzwoleńczej. Można w niej wyróżnić kilka okresów. W pierwszym fascynował się krajobrazem rodzinnych Kujaw. Oto jeden z wierszy, w którym odnajdziemy opis rodzinnej ziemi:

Co za rozgwar, co za życie w siole!
Jakie zewsząd płyną wonie świeże:
Starzy prawią, dziewki mają krzyże
W bzy, bylice, w bławaty, kąkole.

To Jan święty chrzci wodę w rozdole,
Gasi zielsko, które jadem liże;
Czas sobótki i chłopcy, skry chyże,
Ze snopkami za wioskę, na pole.

I ogniska na przecznicach płoną,
Szumi żyto, rzepik zapach leje,
Gwiazdy świecą, wróżą coś dziewczyny:

Nim rok minie, czyż, w rutę zieloną
Włos przystroi im luby, jedyny?
Spadła gwiazdka, spadłyż i nadzieje?

Część swoich wierszy Kasprowicz stworzył w języku stylizowanym na gwarę kujawską.

Święty Kaźmierz – powracają czajki;
Święty Wojciech – bociany klekocą,
Słońce grzeje, rowy w mlecz się złocą,
Brzmią skowronki, rychłe, polne grajki.
Po murawach dzieci, strzępem krajki
Podkasane, w pasy się szamocą;
Na przyzbicach baby w głos chichocą -
„Eh! kumolu! bajki, żywe bajki!”

Wiosna!... Wiosna wszędy życie budzi!
Jej błękity, słoneczne uśmiechy
I pod chłopskie wciskają się strzechy.

I tu raźniej biją serca ludzi,
Choć się troski za troskami tulą
Do tych piersi pod zgrzebną koszulą.

W tamtym czasie poeta występował jako rzecznik skrzywdzonych i poniżonych. Na tematykę jego twórczości w tym okresie z pewnością wpłynęło chłopskie pochodzenie. W utworach dominowała zatem tematyka społeczna. Podejmował między innymi kwestię chłopskiej biedy . Z tego czasu pochodzi cykl sonetów „Z chałupy” oraz wiersz „W chałupie”.

Chaty rzędem na piaszczystych wzgórkach;
Za chatami krępy sad wiśniowy:
Wierzby siwe poschylały głowy
Przy stodołach, przy niskich obórkach.

Płot się wali; piołun na podwórkach;
Tu rżą konie, ryczą chude krowy,
Tam się zwija dziewek wieniec zdrowy
W kraśnych chustkach, w koralowych sznurkach.

Szare chaty! Nędzne chłopskie chaty!
Jak się z wami zrosło moje życie,
Jak wy, proste, jak wy, bez rozkoszy...

Dziś wy dla mnie wspomnień skarb bogaty,
Ale wspomnień, co łzawią obficie-
Hej! Czy przyjdzie czas, co łzy te spłoszy?!

W kolejnych latach, oddalił się od wiejskiej tematyki. W wierszach pojawiła się fascynacja istotą grzechu, dobra i zła, istnieniem Boga.

W Szymborzu (obecnie dzielnicy Inowrocławia), w domku należącym do siostry poety – Anny Rolirad, w 1926 r. otwarta została Izba Kasprowiczowska.

W 1930 roku społeczeństwo miasta Inowrocławia ufundowało na cześć Jana Kasprowicza piękny pomnik wykonany przez artystę – rzeźbiarza prof. Edwarda Haupta z Poznania. Niestety, w czasie II wojny światowej został zburzony przez hitlerowców.

W 1960 roku w setną rocznicę urodzin Piewcy Kujaw w Inowrocławiu na domu przy ul. Św. Mikołaja 31, została wmurowana tablica pamiątkowa. W domu tym mieszkał na stancji będąc uczniem miejscowego gimnazjum. Po śmierci poety nadano szkole jego imię. W 1966 roku w czterdziestą rocznicę śmierci Jana Kasprowicza społeczeństwo odbudowało zburzony pomnik Kasprowicza ustawiając go na placu przy ulicy Solankowej. Rekonstrukcji dokonał uczeń prof. Edwarda Hauptaprof. Jan Żak.

Rok 2016 jest datą szczególną w Inowrocławiu. W celu upamiętnienia dziewięćdziesiątej rocznicy śmierci poety, Muzeum im Jana Kasprowicza organizuje szereg imprez, które przybliżą historię jego życia, twórczość poetycką oraz związki z Kujawami. W planach są także reprinty „Poezji”, „Bajek, klechd i baśni” oraz „Księgi ubogich”. W Noc Muzeów, w dniu 14 maja, odbędzie się wykład na temat portretu poety namalowanego przez Damazego Kotowskiego. Sylwetkę pisarza i historię powstania obrazu przedstawi pani Janina Sikorska, dyrektor muzeum. W czerwcu, na imieniny Jana, przyjadą do Inowrocławia jego krewni.

Alicja Kuberska
Myśl Literacka, nr 95, maj 2016

Od redakcji: Jan Kasprowicz był od początku XX wieku członkiem Ligi Narodowej, był przyjacielem Romana Dmowskiego, wstąpił także w szeregi Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego, a po 1918 udzielał się jako działacz Związku Ludowo-Narodowego.