Oddamy hołd osadnikom zagospodarowującym Ziemie Odzyskane - rozmowa z dr. Tadeuszem Samborskim, członkiem Zarządu Województwa Dolnośląskiego

T  Samborski aut  Jerzy Janczak zmniejszone.JPG
W dniach 14-17 maja br. Samorząd Województwa Dolnośląskiego, z Pańskiej inicjatywy, organizuje Dni Pionierów Osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych. Jest to związane z 70. rocznicą zakończenia II wojny światowej i włączenia Ziem Zachodnich i Północnych w granice Polski. Dlaczego organizujecie to przedsięwzięcie?

- Gdybym posłużył się ironią, to odpowiedziałbym – dlatego, gdyż nikt lub prawie nikt inny tego nie organizuje. Od wielu lat ta rocznica i te doniosłe wydarzenia, jakimi było zasiedlenie Ziem Odzyskanych jest dla niektórych tematem wstydliwym. W mediach ten problem w ogóle nie istnieje, zajmujemy się nieraz marginalnymi kwestiami, a fakt przemieszczenia milionów ludzi ze wschodu na zachód, historyczne przesunięcie granic państwa polskiego nad Odrę i Nysę Łużycką przestaje funkcjonować w społecznej świadomości. Moim zamiarem, myślą przewodnią, jest oddanie hołdu tym wszystkim, którzy po zakończeniu wojny przybyli tutaj, na Ziemie Odzyskane, by budować nową przyszłość dla siebie i dla Polski. Ludzie ci przywrócili te ziemie Polsce najpierw zbrojnie, biorąc udział w pogromie III Rzeszy w szeregach 1. i 2. Armii Wojska Polskiego, a potem jako organizatorzy administracji, samorządu, życia kulturalnego, naukowego, gospodarczego. Musimy zdać sobie sprawę, że ludzi ci tworzyli wszystko od zera, często nie mieli doświadczenia i kompetencji. A mimo to, dzięki niesłuchanemu entuzjazmowi i żarowi ducha – udawało się im tworzyć rzeczy niezwykłe. Szybkość z jaką budowano fundamenty państwa polskiego na tych ziemiach zdumiewa nawet po latach. Jestem przekonany, że te tysiące ludzi pracujących z wielkim oddaniem wykazali się ogromnym instynktem państwowym, tak często w naszej historii niedostatecznym. A przecież byli to nieraz ludzi prości, gdzieś z Polesia, Podola czy Kielecczyzny, a mimo to potrafili od razu zrozumieć, że oprócz podstaw bytu materialnego potrzebna jest też idea, edukacja i kultura. Ideę stanowiła myśl zachodnia, wypracowana jeszcze przed 1939 rokiem w ośrodkach naukowych w Poznaniu i Toruniu. Instytut Zachodni kierowany przez prof. Zygmunta Wojciechowskiego odegrał wielką rolę w integracji tych ziem z Polską. Ludzie musieli mieć świadomość, że nie mieszkają na cudzej ziemi, że tu kiedyś była Polska, a nawet jej piastowska kolebka. Przybysze z Kresów i Polski Centralnej w swej masie takiej świadomości nie mieli, więc tym większe było znaczenie pracy nad uświadomieniem im przeszłości tych terenów.

Burmistrzowie i wójtowie miast i wsi dolnośląskich wykazali się w tych latach zmysłem nie tylko organizacyjnym. Oni doskonale wiedzieli, że priorytetem jest zapewnienie dzieciom i młodzieży polskiej szkoły i edukacji, a wszystkim nowym mieszkańcom polskiej kultury. Toteż jak grzyby po deszczu powstawały szkoły zespoły artystyczne, chóry, teatry.

Biorąc to wszystko pod uwagę i pamiętając o tych doniosłych wydarzeniach – naszym celem jest przede wszystkim oddanie hołdu Osadnikom i Pionierom, także osobom duchownym przybywającym razem z przesiedleńcami. Wśród takich duchownych był np. Stanisław Sadowski, proboszcz z parafii Dawidów k. Lwowa, gdzie się urodziłem, a potem proboszcz parafii Kunice k. Legnicy.
Dni Pionierów Osadnictwa służyć będą przede wszystkim edukacji młodzieży, która musi znać przeszłość swoich dziadów, musi wiedzieć skąd się tutaj wzięli. Ta idea jest mi szczególnie bliska jako działaczowi PSL, bo to przecież ludność wiejska stanowiła ogromną większość zasiedlających te ziemie. Trzeba przypominać o aktywności i poświęceniu PSL Stanisława Mikołajczyka, ale także innych sił politycznych. Ludzie budujący nową Polskę na Ziemiach Odzyskanych czynili to z pobudek patriotycznych, z wewnętrznym przekonaniem o słuszności tego dzieła – partie polityczne były więc tylko siłą stymulującą ten wysiłek.

Jaki jest w największym skrócie program Dni Pionierów Osadnictwa?
- Zaczynamy 14 maja na Zamku Piastowskim w Legnicy od wernisażu wystawy „Powrót nad Odrę i Bałtyk. Plakaty ze zbiorów Muzeum Niepodległości w Warszawie”. Pokażemy publiczności 31 plakatów powstałych po 1945 roku, w tym kilkanaście unikatowych. Te plakaty są z jednej strony ilustracją propagandy, jaką posługiwało się wtedy państwo, przy czym używam tutaj słowa „propaganda” nie w sensie pejoratywnym, jak to się teraz często dzieje. Ta propaganda, w której plakat stanowił jeden z głównych narzędzi oddziaływania na odbiorcę – odegrała ważną rolę w integrowaniu Polaków z tymi ziemiami. Plakat w swojej prostocie i jasności przekazu docierał do świadomości nawet prostych ludzi, którzy nie czytali gazet czy ukazujących się wtedy książek na temat przeszłości Dolnego Śląska. Trzeba przyznać, że artyści je tworzący zdali trudny egzamin znakomicie, a byli wśród tacy jak chociażby Eryk Lipiński, który wykonał bardzo interesujący plakat promujący Wystawę Ziem Odzyskanych we Wrocławiu w 1948 roku. Wystawa, o której mówimy, oprócz Legnicy będzie pokazana także w Głogowie i Jeleniej Górze, Jaworze, Wołowie a potem jeszcze w kilku innych miejscowościach.

Drugim ważnym punktem programu będzie przegląd polskich filmów fabularnych poświęconych Ziemiom Odzyskanym, takich jak „Sami swoi”, „Rzeczpospolita babska” czy „Prawo i pięść” a także fragmenty Polskiej Kroniki Filmowej tamtych lat i innych filmów dokumentalnych. Ważnym wydarzeniem będzie też wystawa pamiątek związanych z czasami Pionierów. Będą to unikatowe zbiory prywatne, wymienię tu kolekcję pana Augusta Brzóski z gminy Wińsko, Leszka Duszeńki z Paszowic w powiecie jaworskim czy ekspozycję z Izby Pamięci w Brzegu Dolnym prowadzonej przez Stowarzyszenie Osadników Ziemi Dolnobrzeskiej, z panią Haliną Żak, matką znanego aktora Cezarego Żaka.
Kulminacja obchodów będzie miała miejsce w niedzielę 17 maja. W katedrze św. Jana w Legnicy odprawiona będzie Msza św. w intencji byłych żołnierzy 1. i 2. Armii Wojska Polskiego oraz osadników. Swoją obecność zapowiedzieli znamienici goście. Skoro mowa o Legnicy, mało znanym jest fakt, że właśnie w tym mieście, w kwietniu 1945 roku, znany katolicki pisarz – Władysław Jan Grabski (syn Władysława Grabskiego, premiera z okresu II RP), opublikował w nakładzie 50 tys. egzemplarzy broszurę „Polska nad Odrą, Nisą i Pasłęką”. W tekście uzasadniał prawa Polski do tych ziem i dawał krótki wykład historyczny. Ciekawostką jest to, że składu tej broszury dokonali jeszcze niemieccy zecerzy. W 1947 roku, nakładem Instytutu Zachodniego ukazała się inna fundamentalna praca Grabskiego – „200 miast wraca do Polski”. Tym bardziej więc Legnica jest dobrym miejscem na takie inicjatywy, jak nasza.

Skoro mówimy o pamiątkach z okresu pionierskiego, to powraca temat utworzenia Muzeum Ziem Zachodnich. Taka inicjatywa pojawiła się swego czasu, ale jakoś nie została podchwycona. Czy uważa Pan, że takie Muzeum ma sens i rację bytu?
- Jak najbardziej. Obserwuję od lat pojawiające się coraz częściej prywatne inicjatywy, takie jak wymieniona już przeze mnie Izba Pamięci w Brzegu Dolnym prowadzona przez Stowarzyszenie Osadników Ziemi Dolnobrzeskiej. Istnieje Punkt Muzealny Kresów Wschodnich w Węglińcu prowadzony przez znanego działacza kresowego Alfreda Janickiego. We wsi Mojęcice istnieje ekspozycja pamiątek po tamtych powojennych latach, funkcjonująca dzięki społecznym entuzjastom, takim jak Jerzy Więcławski, b. starosta wołowski. Te społeczne muzea a raczej izby pamięci gromadzą pamiątki z Kresów Wschodnich oraz z pierwszych lat powojennych. Już choćby to sprawia, że idea utworzenia Muzeum Ziem Zachodnich nie jest zawieszona w próżni, ono wyrasta niejako od dołu, takich inicjatywy nie można zmarnować.

Proszę powiedzieć, jakie są pierwsze reakcje na Pańską inicjatywę.
- Jak najlepsze, ludzie na tych ziemiach czekali na coś takiego. Trafiliśmy w dziesiątkę, wychodząc naprzeciw narastającej fali zainteresowania tą problematyką. Wyrazem tego jest wysyp publikacji wspomnieniowych traktujących o pierwszych latach po wojnie. Publikacje te, wydawane dzięki wsparciu samorządów gminnych i powiatowych – są na wysokim poziomie edytorskim. Mają także wielka wartość dokumentacyjną, choćby fotograficzną. Dla przykładu wymienię tom wspomnień ze wsi Przedmoście (pow. głogowski) „Pamiętniki, relacje i wspomnienia osadników obecnej Gminy Głogów” cz. I Przedmoście, z gminy Grębocice, Jerzmanowa czy Kotla „Osadnicy i ich następcy – relacje i wspomnienia mieszkańców Gminy Kotla”. Stowarzyszenie Pierwszych Osadników Ziemi Dolnobrzeskiej wydało tom „Żyliśmy nadzieją.”

Bardzo cenna była inicjatywa nauczycieli szkół dolnośląskich, którzy postawili przed uczniami zadanie spisania wspomnień swoich dziadków. Efekt jest imponujący – np. tom wspomnień „Wołów – ocalić od zapomnienia”, „Nasza ziemia, nasz dom – pamiętnik pokoleń” – to inicjatywa starostwa legnickiego. To przedsięwzięcie jest tym bardziej cenne, że żyją już naprawdę ostatni świadkowie tamtych wydarzeń. Tak więc, nasza inicjatywa nie trafiła w próżnię – spinamy klamrą świat odchodzący z teraźniejszością, takie jest nasze główne zadanie.

Dziękuję za rozmowę
- A ja dziękuję „Myśli Polskiej”, która objęła patronat medialny nad naszą imprezą, z czego się bardzo cieszę.

Rozmawiał: Jan Engelgard

Dolnośląskie Dni Pionierów Osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych 14-17 maja 2015
Zamek Piastowski, pl. Zamkowy 1, Legnica
Program

14 maja: godzina 16.30
1. Wernisaż wystawy „Powrót nad Odrę i Bałtyk. Ziemie Odzyskane
w plakacie polskim” (Plakaty ze zbiorów Muzeum Niepodległości
w Warszawie):
a) słowo wstępne red. Jan Engelgard „Polska myśl zachodnia”;
b) wystawa będzie również eksponowana w Jeleniej Górze, w Głogowie, w Wołowie, w Kłodzku, w Strzelinie,
w Trzebnicy, we Wrocławiu, w Wałbrzychu w Powiecie Jaworskim i Powiecie Złotoryjskim;
2. Ekspozycja pamiątek przywiezionych na Ziemie Odzyskane przez Pionierów Osadnictwa ze swojej Kresowej Ojcowizny – „Śladami Ojców naszych”:
a) eksponaty Augustyna Czyżowicza ze wsi Brzóska (Gmina Wińsko);
b) Leszek Duszeńko – eksponaty z Paszowic, Powiat Jawor;
c) Jerzy Więcławski – eksponaty z Mojęcic, Powiat Wołów;
d) Stowarzyszenie Pierwszych Osadników Ziemi Dolnobrzeskiej – stała wystawa eksponatów kresowych i powojennych;
3. Okolicznościowa poezja – recytuje Aurelia Sobczak.

15 maja
„DZIEŃ FILMOWY” godzina 16.30
1. Pokaz filmów fabularnych zawierających fragmenty poświęcone tematyce pierwszych lat polskiej obecności na Ziemiach Odzyskanych („Rzeczpospolita babska”, „Sami swoi”, „Prawo i pięć”) oraz filmów dokumentalnych (np. „Mój pierwszy dzień”) i fragmentów Polskiej Kroniki Filmowej (sprawy pierwszych Osadników w PKF);
a) gospodarz całodniowej sekwencji – Olgierd Poniźnik twórca Ogólnopolskiego Festiwalu Filmów Komediowych w Lubomierzu;
2. Kino Piast w Legnicy godz. 14.00-19.00:
otwarty, bezpłatny pokaz filmów:
godz. 14.00 „Prawo i pięść”
godz. 16.00 „Sami swoi”
3. godz. 20.00 uroczysty pokaz filmu „Rzeczpospolita babska” w Kinie Piast w Legnicy.
Gość honorowy obydwu segmentów (16.30 i 20.00) aktorka Irena Karel – grająca jedną z głównych ról w filmie „Rzeczpospolita babska”.
4. Ilustracja artystyczna – Aurelia Sobczak.

16 maja
DZIEŃ PREZENTACJI WYDAWNICTW – KSIĄŻEK, CZASOPISM, GAZET, RĘKOPISÓW (WSPOMNIENIA, RELACJE) godzina 10.00: Promocja i prezentacja wydawnictw zawierających wspomnienia pierwszych Osadników wydanych przez samorządy lokalne województwa dolnośląskiego różnych szczebli, będących pokłosiem inicjatyw społecznych:
* „Ocalić od zapomnienia” zbiór wspomnień z gminy Wołów;
* „Był taki czas...Pogranicze polsko-niemieckie (Syców – Kępno – Ostrzeszów). Wspomnienia i relacje z lat 1918-1958”; wprowadzenie autorki Aleksandry Hołubeckiej-Zielnicy;
* Publikacje Stowarzyszenia Malczyc i okolic – „Wspomnienia pionierów”;
* Wieś Przedmoście – „Pamiętniki, relacje i wspomnienia osadników dawnej gminy Głogów”;
* „Osadnicy i ich następcy – relacje i wspomnienia mieszkańców Gminy Kotla”;
* Wydawnictwa Departamentu Obszarów Wiejskich i Zasobów naturalnych UMWD (cykl „Mom jo skarb”);
* Stowarzyszenie Pierwszych Osadników Ziemi Dolnobrzeskiej „Żyliśmy nadzieją. Wspomnienia”;
* Teresa Rejchan „Żyć dla powrotu. Moje małe tęsknoty” – Prochowice;
* Andrzej Kuźniar „Pionierskie lata gminy Siekierczyn. Rzecz o naszych korzeniach”;
a) Marek Robert Górniak z KUL – inicjator pamiętnikarskiej serii wydawniczej –wprowadzenie i prezentacja multimedialna;
b) aktorska prezentacja fragmentów wspomnień –Aurelia Sobczak;
c) prezentacje wspomnień podkreślające kontekst tożsamościowy przygotowane przez uczniów I LO im. T. Kościuszki w Legnicy i
Towarzystwo Historyczne (wspomnienia dziadków, rodzin, zdjęcia, prezentacje multimedialne);
* materiały omówi prof. Czesław Kowalak – wiceprezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Legnicy;
d) prof. Czesław Kowalak – „Pionierzy oświaty na Ziemiach Odzyskanych”;
e) Jak podtrzymuje się pamięć historyczną o Bohaterach, Osadnikach – komunikat Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. Kombatantów Ziemi Lubańkiej – KZL w Lubaniu;
f) „Nasza ziemia, nasz dom – pamiętnik pokoleń” – założenia i cele konkursu ogłoszonego przez Starostwo Powiatowe w Legnicy
– Starosta Powiatu Legnickiego Janina Mazur;
g) Teksty o pionierach osadnictwa w „Ziemi Kłodzkiej” –
prof. Bronisław Kamiński
h) „Echo Złotoryi” – numery ze wspomnieniami Osadników;
i) Część artystyczna.
j) Poczęstunek.

17 maja:
W HOŁDZIE PIONIEROM OSADNICTWA NA ZIEMIACH ODZYSKANYCH – UROCZYSTE SPOTKANIE BOHATERÓW TAMTYCH DNI Z UDZIAŁEM WŁADZ SAMORZĄDOWYCH WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO I INNYCH SZCZEBLI ORAZ ZAPROSZONYCH GOŚCI OFICJALNYCH:
1. godz. 10.00 uroczysta Msza św. w kościele św. Jana w Legnicy
z udziałem pocztów sztandarowych Msza św. w intencji Żołnierzy
I i II Armii Wojska Polskiego, Pionierów Osadnictwa na Dolnym Śląsku oraz ludzi zasłużonych dla regionu w dziele zagospodarowywania Ziem Odzyskanych.
2. godz. 12.00 –oficjalne uroczystości na Zamku Piastowskim:
a) powitanie Gości, zagajenie – pomysłodawca i inicjator – Członek Zarządu Województwa Dolnośląskiego Tadeusz Samborski;
b) wystąpienie Marszałka Województwa Dolnośląskiego Cezarego Przybylskiego;
c) wystąpienie deputowanego do Parlamentu Europejskiego Jarosława Kalinowskiego;
d) wystąpienia Gości oficjalnych ;
e) Wręczenie odznaczeń i dyplomów – Zasłużony dla Województwa Dolnośląskiego;
f) „Kresowa Odyseja – zza Buga na Dolny Śląsk” – prof. dr hab. Stanisława Sławomir Nicieja – rektor Uniwersytetu Opolskiego;
g) Inne komunikaty i wspomnienia pierwszych Osadników;

od godz. 14.00 biesiada Osadników na dziedzińcu zamkowym (grochówka, kuchnia polowa);

godz. 14-20.00
cześć artystyczna – okolicznościowy koncert z udziałem między innymi: aktorów Aurelii Sobczak i prof. Stanisława Górki, Macieja Wróblewskiego (śpiew), Chóru „Oktoich” – przy cerkwi św. św. Cyryla i Metodego we Wrocławiu i Prawosławnego Ordynariatu Wojska Polskiego Garnizonu Wrocław, zespołu „Ostatnie takie trio” oraz innych zespołów artystycznych z Dolnego Śląska;

W ciągu tych dni obecni również będą przedstawiciele grup rekonstrukcyjnych prezentujących mundury i akcesoria militarne z czasów II Wojny Światowej.
Serdecznie zapraszamy!
organizatorzy:
Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu
DSCKZiU Zamek Piastowski w Legnicy
Dolnośląskie Dni Pionierów Osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych

Myśl Polska, nr 19-20 (10-17.05.2015)

Dzial: